Mae fy mhlentyn yn atal dweud/stwtio

Mae ‘atal dweud’ a ‘cecian’ (‘stuttering)’ yn golygu’r un peth. Yn Saesneg yn y DU rydym yn tueddu i ddefnyddio atal dweud (stammering) ac mewn llefydd eraill fe'i gelwir yn cecian.

Mae atal dweud yn disgrifio geiriau sy'n cael eu hailadrodd neu'n mynd yn sownd, mae toriad yn llif y siarad. Mae hefyd yn disgrifio sut mae'r unigolyn yn teimlo ar y tu mewn (ei feddyliau a'i deimladau) a'i ymddygiad (ei barodrwydd i siarad).

Mae'r wybodaeth ar y dudalen hon wedi'i haddasu o wefan Canolfan Michael Palin ar gyfer atal dweud.

Sut mae atal dweud yn swnio neu'n edrych?

Gall plentyn sy'n atal dweud:

• Ailadrodd geiriau cyfan, e.e., “a-a-a wedyn gadewais i”
• Ailadrodd seiniau neu sillafau sengl, e.e., “d-d-d-dewch y-y-y-yma m-m-m-am”
• Ymestyn seiniau, e.e., “wwwwweithiau dw i'n mynd allan”
• Cael bloc, lle mae'r geg yn ei lle, ond does dim sain yn dod allan
• Edrych fel pe bae’n dynn neu'n gwthio'n galed. Yn aml gellir gweld hyn o amgylch y llygaid, y trwyn, y gwefusau neu'r gwddf ond gellir ei weld yn unrhyw le yn y corff
• Ceisio gwthio'r gair allan yn gorfforol trwy wneud symudiadau eraill. e.e., stampio troed, newid safle'r corff, nodio ei ben neu ysgwyd ei ben i un ochr, crychu ei llygaid, tapio â bys yn erbyn rhywbeth, clensio dwrn neu wneud ystumiau eraill â'i ddwylo
• Gwneud pethau oherwydd ei fod yn teimlo'n hunanymwybodol ynglŷn ag atal dweud, e.e., edrych i lawr neu i ffwrdd neu orchuddio ei geg
• Anadlu mewn ffordd anarferol h.y., dal ei wynt wrth siarad, siarad hyd ddiwedd ei wynt ac yna anadlu’n ddwfn, neu gymryd anadl orliwiedig cyn siarad (Mae hyn weithiau’n digwydd oherwydd bod plentyn wedi cael gwybod i gymryd anadl ddwfn)

Gall plant ddod yn dda iawn yn defnyddio'r strategaethau hyn fel nad yw pobl eraill hyd yn oed yn sylweddoli eu bod yn atal dweud neu efallai y bydd yn meddwl bod ganddyn nhw atal dweud ysgafn iawn.

Cofiwch: Nid yw faint mae plentyn yn atal dweud yn allanol yn dweud llawer wrthym am faint mae'n ei boeni.

Beth Alla i Ei Wneud?

Ymatebion Defnyddiol i Atal Dweud:

• Gwrandewch yn astud ar eich plentyn, gan ganolbwyntio ar beth y mae'n ei ddweud, nid sut mae'n ei ddweud.
• Arhoswch yn dawel ac yn hamddenol, gan gynnal cyswllt llygad. Mae'n normal i rieni deimlo'n bryderus pan fydd plentyn yn dechrau atal dweud, ond ceisiwch osgoi trosglwyddo'r ofn hwnnw i'r plentyn.
• Arafwch eich cyflymder siarad eich hun, gan roi llawer o seibiannau wrth siarad neu cyn ymateb yn ffordd ddefnyddiol o wneud hyn. Mae plant yn dysgu am siarad drwy sylwi ar y ffordd mae pobl eraill o’u cwmpas yn siarad. Drwy arafu, byddwch chi’n helpu’ch plentyn i siarad yn arafach ac yn cyfleu’r neges nad oes unrhyw frys.
• Gofynnwch un cwestiwn ar y tro a rhowch ddigon o amser iddo ateb. Dangoswch ei bod hi'n iawn oedi a chymryd peth amser rhwng gwrando ac ateb cwestiynau.
• Cymerwch eich tro gyda siarad. Gwnewch yn siŵr eich bod chi'n rheoli cymryd tro o fewn y teulu, anogwch aelodau'r teulu, hen ac ifanc, i wrando a chymryd eu tro i siarad.
• Ceisiwch drefnu rhywfaint o amser yn ystod y dydd pan all y plentyn gael eich sylw llawn, heb ei rannu mewn awyrgylch tawel a hamddenol am efallai bum munud.
• Canmolwch eich plentyn am y pethau y mae'n eu gwneud yn dda gan fod hyn yn helpu i feithrin hyder, er enghraifft bod rhoi ei holl deganau i ffwrdd wedi bod yn 'help fawr'.
• Byddwch yn amyneddgar a rhowch amser i'r plentyn orffen beth sydd ganddo/ganddi i'w ddweud

Beth na ddylwn ei wneud:

• Peidiwch â chywiro neu feirniadu sut mae’r plentyn yn siarad.
• Osgowch ofyn i'r plentyn arafu, ymlacio, stopio, anadlu neu ddechrau eto. Os ydych chi'n teimlo bod eich plentyn yn mynd yn rhy gyflym, ceisiwch ddweud, "Mae'n iawn, does dim brys."
• Peidiwch â thorri ar draws eich plentyn na cheisio gorffen ei frawddegau drosto.
• Osgowch ofyn gormod o gwestiynau
• Byddwch yn ymwybodol o'r iaith rydych chi'n ei defnyddio o amgylch eich plentyn. Siaradwch am atal dweud 'mwy' neu 'llai' yn hytrach na bod eu llefaru’n 'dda' neu'n 'ddrwg'.

Cofiwch nad yw'r rhan fwyaf o bobl yn rhugl drwy'r amser; mae pawb yn oedi, yn ailadrodd eu hunain, ac weithiau'n dechrau ac yn stopio.  Mae llawer o blant yn atal dweud wrth iddyn nhw ddatblygu eu sgiliau. Os yw'r plentyn yn parhau i atal dweud, mae cefnogaeth ar gael ac ni fydd yn eu hatal rhag cyflawni eu nodau na greu ffrindiau yn y dyfodol.